Przedstawiamy krótki przegląd prawa dotyczącego naszej grupy zawodowej. Skoncentrowaliśmy się przede wszystkim na tych aktach prawnych, które wymagają obecności fizyka medycznego w radioterapii i w diagnostyce. Przez fizyka medycznego rozumiemy tu zazwyczaj osobę posiadającą tytuł specjalisty w zakresie fizyki medycznej, chociaż w wielu rozporządzeniach dodawany jest okres przejściowy, w którym te same obowiązki może pełnić osoba bez specjalizacji legitymująca się odpowiednim stażem pracy.
Wszystkie odsyłacze do aktów prawnych kierują na strony Internetowego Systemu Aktów Prawnych (ISAP). ISAP nie jest oficjalnym źródłem prawa, jest jednak bardzo wygodny ze względu na możliwość łatwego zorientowania się w aktualności aktów prawnych (dla każdego aktu prawnego podany jest jego aktualny status, lista aktów zmieniających itp.).
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 kwietnia 2006 r. w sprawie minimalnych wymagań dla zakładów opieki zdrowotnej ubiegających się o wydanie zgody na prowadzenie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące w celach medycznych, polegającej na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu radioterapii onkologicznej [Dz.U. 2006 nr 75 poz. 528] wymaga zatrudniania fizyków medycznych w radioterapii. Podmiot prowadzący radykalną i paliatywną radioterapię musi zatrudniać co najmniej 3 fizyków (w tym 2 ze specjalizacją) na 1000 chorych leczonych promieniowaniem w danym roku kalendarzowym. W przypadku brachyterapii wymagany jest jeden specjalista fizyki medycznej na 600 chorych w roku, natomiast przy leczeniu chorób nowotworowych przy użyciu produktów radiofarmaceutycznych jeden specjalista na 1000 chorych. Do dnia 31 grudnia 2015 r. obowiązki specjalistów mogą pełnić fizycy bez specjalizacji, posiadający co najmniej 5-letni staż pracy w zakresie medycznych zastosowań promieniowania jonizującego w podmiocie udzielającym świadczeń zdrowotnych z wykorzystaniem promieniowania jonizującego.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie warunków bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla wszystkich rodzajów ekspozycji medycznej [Dz.U. 2011 nr 51 poz. 265] zawiera szereg zapisów dotyczących naszej grupy zawodowej. Zapisy te dotyczą przede wszystkim radioterapii. W jednostce prowadzącej radioterapię megawoltową musi działać zakład lub pracownia fizyki medycznej, kierowany przez fizyka medycznego. Fizyk ten jest odpowiedzialny za dwie rzeczy: planowanie leczenia oraz kontrolę fizycznych parametrów aparatów terapeutycznych i symulatorów stosowanych w radioterapii (§ 30). Fizyk powinien być także obecny podczas napromieniania pacjenta, jeśli z wnioskiem o taką obecność wystąpi lekarz lub operator urządzenia terapeutycznego (§ 39). Na czas kontroli aparat jest wyłączany z eksploatacji zgodnie z harmonogramem, który jest ustalany przez kierownika zakładu/pracowni fizyki medycznej w porozumieniu z kierownikiem zakładu radioterapii (§ 41). Załącznik nr 6 do rozporządzenia wprost przewiduje udział fizyków medycznych w kontroli parametrów fizycznych urządzeń do radioterapii. Podobnie jak w przypadku rozporządzenia cytowanego powyżej, do dnia 31 grudnia 2015 r. obowiązki specjalistów mogą pełnić fizycy bez specjalizacji, posiadający co najmniej 5-letni staż pracy.
Jednocześnie jednak rozporządzenie stanowi, że testy eksploatacyjne w radioterapii są wykonywane przez podmioty akredytowane lub fizyków medycznych posiadających certyfikat wydany przez Krajowe Centrum Ochrony Radiologicznej w Ochronie Zdrowia (§ 9). Identyczne wymaganie dotyczy także testów specjalistycznych w rentgenodiagnostyce, radiologii zabiegowej i medycynie nuklearnej. Przepisy dotyczące certyfikatów z KCOR zostały zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny. 17 września 2014 roku weszła w życie nowelizacja Ustawy Prawo Atomowe, znosząca obowiązek uzyskiwania certyfikatów i dająca prawo fizykom medycznym - specjalistom do wykonywania testów urządzeń radiologicznych. W chwili pisania tych słów (październik 2014) rozporządzenie (będące aktem wykonawczym do Ustawy Prawo Atomowe) nie zostało jeszcze znowelizowane, należy jednak pamiętać o tym, że ustawa jest aktem nadrzędnym i jej zapisy są rozstrzygające.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej [Dz.U. 2013 poz. 1413] (jedno z tzw. rozporządzeń koszykowych, aktualizowanych raz w roku) wymaga zatrudniania fizyka medycznego od świadczeniodawców realizujących niektóre badania diagnostyczne (załącznik 2). Wymaganie to dotyczy przede wszystkim świadczeń z zakresu medycyny nuklearnej (badania scyntygraficzne, SPECT, PET). W niektórych badaniach z zakresu rezonansu magnetycznego (spektroskopia) wymagany jest „fizyk, fizyk medyczny, lub inżynier medyczny”.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 lipca 2011 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami [Dz.U. 2011 nr 151 poz. 896] stanowi, że osoba zatrudniona na stanowisku „Starszy asystent fizyki medycznej” powinna legitymować się tytułem specjalisty w dziedzinie fizyki medycznej i siedmioletnim stażem pracy w zawodzie fizyka medycznego, natomiast osoba zatrudniona na stanowisku „Fizyk medyczny” powinna posiadać tytuł specjalisty w dziedzinie fizyki medycznej lub doktora.
Wymienione akty prawne z założenia obowiązują we wszystkich podmiotach świadczących usługi lecznicze w Polsce, niezależnie od formy finansowania. W przypadku świadczeń medycznych realizowanych na podstawie kontraktu z Narodowym Funduszem Zdrowia świadczeniodawca musi dodatkowo spełnić także wymagania zawarte w Zarządzeniach Prezesa NFZ, którym być może przyjrzymy się innym razem. Z kolei o prawie dotyczącym samego zdobywania specjalizacji w zakresie fizyki medycznej pisaliśmy już wcześniej. Pozostaje zatem zakończyć informacją, że fizyka medyczna jest jedną ze specjalizacji pozwalających zostać... państwowym inspektorem sanitarnym (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie wykazu dodatkowych kwalifikacji, jakie musi posiadać państwowy inspektor sanitarny posiadający tytuł zawodowy magistra [Dz.U. 2010 nr 98 poz. 635]).
Jeżeli uważacie, że o czymś ważnym zapomnieliśmy - piszcie!